އަހަރެމެން އެންމެންވެސް ގަބޫލުކުރަން ބޭނުންވަނީ އަހަރެމެންނަކީ ތެދުވެރި، އަދި ކޮންމެ ފަދަ ހާލަތެއްގައިވެސް ތެދަށް ބުރަވާ މީހުންގެ ގޮތުގައެވެ. ނަމަވެސް، ސައިންސާއި ނަފްސާނީ ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި ކޮންމެ އާދައިގެ އިންސާނަކުވެސް ދުވާލަކު މަދުވެގެން 1 ނުވަތަ 2 ދޮގު ހަދައެވެ.

އޮފީހުގައި މަސައްކަތްކުރާ އެކުވެރިޔާގެ ޕްރެޒެންޓޭޝަން "ވަރަށް ރަނގަޅު" ކަމަށް ބުނުމުން ފެށިގެން، ބައްދަލުވުމަކަށް ލަސްވި ސަބަބު އޮޅުވާލުމާ ހަމައަށް، ދޮގުހެދުމަކީ އަހަރެމެންގެ ދޭދޭ މުއާމަލާތްތަކުގެ ތެރެއަށް ވަރަށް ފުންކޮށް ވަދެފައިވާ ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް، އަހަރެމެން ދޮގުހަދަނީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟

އާންމުގޮތެއްގައި މީހުން ދެކޭގޮތުގައި ދޮގުހަދަނީ ނުބައި ނިޔަތެއް އޮންނަ، ނުވަތަ މަކަރުވެރި މީހުންނެވެ. ނަމަވެސް، ނަފްސާނީ ދިރާސާތަކާއި އިސްލާމީ ތައުލީމުތަކުން ހާމަވާގޮތުގައި ދޮގުހެދުމަކީ އިންސާނާގެ ނަފްސާނީ ބޭނުންތަކާއި، އިޖުތިމާއީ ގުޅުންތަކާއި، އަދި އަޚްލާގީ މިންގަނޑުތަކާ ވަރަށް ބޮޑަށް ގުޅިފައިވާ ކަމެކެވެ.

1. އިޖުތިމާއީ ގުޅުންތައް އޮމާންކުރުން: ރައްކާތެރި ދޮގުތައް (White Lies)

މީހުން އާންމުކޮށް ހަދާ ދޮގުތަކަކީ އަނެކާއަށް ބޮޑު ކެހިވެރިކަމެއް ދިނުމަށް ނުވަތަ ފައިސާއެއް ހޯދުމަށް ހަދާ ދޮގުތަކެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެއީ އަނެކާގެ އިހުސާސްތަކަށް ހުރުމަތްތެރިކޮށް ހިތުމަށާއި، ބޭކާރު މައްސަލަތަކުން ދުރުވުމަށް ހަދާ "ރައްކާތެރި ދޮގު" ތަކެކެވެ.

އެކުވެރިޔަކު ކަނޑާފައިވާ އިސްތަށިގަނޑުގެ ބޮލުގެ ބައްޓަން ކިތަންމެ ކަމުނުދިޔަސް، "ވަރަށް ރީތި" ކަމަށް ބުނަނީ އޭނާއަށް އަމިއްލަ އެދުމެއް ހާސިލުކުރާކަށް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެއީ އަނެކާއަށް އަޅާލާކަން ހާމަކޮށްދީ، ގުޅުން ބަދަހިކޮށް ބެހެއްޓުމަށް ކުރާ ކަމެކެވެ.

2. އަމިއްލަ ސޫރަ އާއި އަބުރު ރައްކާތެރިކުރުން

އަހަރެމެން ކޮންމެ މީހަކުވެސް އަމިއްލަ ނަފްސާމެދު ދެކޭ ވަކި ޚާއްޞަ ގޮތެއް އޮވެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ތިމާއަކީ ބުއްދިވެރި، ތެދުވެރި، އަދި ގާބިލު މީހެއްކަމަށް ގަބޫލުކުރުން ހިމެނެއެވެ. ނަމަވެސް އަހަރެމެންގެ އަމަލުތައް މި ސޫރައާ ޚިލާފުވާ ހާލަތްތަކުގައި ނަފްސާނީ ގޮތުން ނުสบายުކަމެއް (Cognitive Dissonance) އުފެދެއެވެ.

ދޮގުހެދުމަކީ މި ނުสบายުކަމުން އަވަހަށް ސަލާމަތްވުމަށް ބޭނުންކުރާ ވަސީލަތެކެވެ:

• އަމިއްލަ ނަފްސަށް ދޮގުހެދުން: އަހަރެމެން އެހެން މީހުންނަށް ދައްކަން ބަހަނާ ހަދާފަދައިން، އަމިއްލަ ނަފްސު ޤަބޫލުކުރުވުމަށްވެސް ބަހަނާ ހަދަމުއެވެ.

• އަބުރު ދެމެހެއްޓުން: އިޖުތިމާއީ މަގާމު ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި ކާމިޔާބީތައް ބޮޑުކޮށް ކިޔައިދިނުން ނުވަތަ ކުދި ކުށްތައް ފޮރުވުން.

3. ދޮގުހެދުމާ މެދު އިސްލާމްދީން ބުނަނީ ކީކޭ؟

އިސްލާމްދީނުގައި ތެދުވެރިކަމަކީ އީމާންކަމުގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ތޫނުފިލި ކަމެވެ. އަދި ދޮގުހެދުމަކީ ނިފާގުކަމުގެ (މުނާފިގުންގެ) ސިފަތަކުގެ ތެރެއިން ސިފައެއްގެ ގޮތުގައި ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ވަނީ ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ.

މާތްﷲ ކީރިތި ގުރްއާނުގައި ވަހީކުރައްވާފައިވެއެވެ:

"އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން މާތްﷲ އަށް ތަގުވާވެރިވާށެވެ! އަދި ތެދުވެރިންނާއެކު ތިޔަބައިމީހުން  ވާށެވެ!" (ސޫރަތުއްތައުބާ: 119)

އިސްލާމްދީނުގައި ދޮގުހެދުން ހުއްދަވާ ޚާއްޞަ ހާލަތްތައް:

އިސްލާމްދީނަކީ އިންސާނާގެ ތަބީއަތާއި އިޖުތިމާއީ މަސްލަހަތަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ރިއާޔަތްކުރާ ދީނެކެވެ. އެހެންކަމުން، ބޮޑު ގެއްލުމަކުން ސަލާމަތްވުމަށާއި އިޖުތިމާއީ ލާބައަށްޓަކައި ބައެއް ޚާއްޞަ ހާލަތްތަކުގައި ދޮގުހެދުން ދީން ހުއްދަކުރެއެވެ. އެއީ:

1. ދެމަފިރިންގެ މެދުގައި ލޯބި އިތުރުކުރުމަށް: ބައިވެރިޔާ ހިތްހަމަޖައްސައިދިނުމަށާއި ގުޅުން ބަދަހިކުރުމަށް ބުނާ ބަސްތަކުގައި.

2. މީހުންގެ މެދުގައި ސުލްހަ އުފެއްދުމަށް: ދެ މީހެއްގެ ނުވަތަ ދެ ޖަމާއަތެއްގެ މެދުގައި އުފެދިފައިވާ ނުสบายުކަން ހައްލުކޮށް، ސުލްހަވެރިކަން ގާއިމުކުރުމަށް.

3. ހަނގުރާމައިގެ ހާލަތުގައި: ދުޝްމަނުންގެ ކިބައިން އުއްމަތާއި އަމިއްލަ ނަފްސު ރައްކާތެރިކުރުމަށްޓަކައި ހަދާ އުކުޅުތަކުގައި.

4. މީހުން މާ ބޮޑެތި ދޮގުތައް ނުހަދަނީ ކީއްވެ؟

ދޮގުހެދުމުން ބައެއް ފަހަރު ވަގުތީ ފައިދާތަކެއް ލިބުނުކަމުގައި ވިޔަސް، އާންމުގޮތެއްގައި މީހުން މާ ބޮޑެތި ދޮގުތައް ނުހަދަނީ ސިކުނޑީގައި އޮންނަ އަޚްލާގީ މިންގަނޑުގެ ސަބަބުންނެވެ.

އިންސާނާގެ ސިކުނޑީގައި ދެ ކަމެއްގެ މެދުގައި އަބަދުވެސް ވާދަވެރިކަމެއް އޮވެއެވެ:

1. ދޮގުހަދައިގެން މަންފާއެއް ހޯދުމުގެ އެދުން (ވަގުތު ސަލާމަތްކުރުން، މައްސަލަތަކުން ދުރުވުން).

2. އަމިއްލަ ނަފްސަކީ ތެދުވެރި، ރަނގަޅު މީހެއްގެ ގޮތުގައި ދެކެން ބޭނުންވުން.

މި ދެކަންތައް ހަމަހަމަކުރުމަށްޓަކައި، މީހުން އާންމުކޮށް ހަދަނީ އަމިއްލަ ނަފްސަށް އޮޅުވާލެވޭ ވަރުގެ "ކުދިކުދި" ދޮގުތަކެކެވެ. မީގެ ސަބަބުން ތިމާއަކީ ނުބައި މީހެއް ކަމުގެ އިހުސާސް ނުވެ، ކުޑަ ފައިދާއެއް ހާސިލުކުރެވެއެވެ.

5. ދޮގުހެދުމުން ސިކުނޑިއަށް ކުރާ ބާރު (Cognitive Load)

ތެދުބުނުމަކީ ސިކުނޑިއަށް ވަރަށް ފަސޭހަ ކަމެކެވެ. ސިކުނޑިން ހަމައެކަނި ހަނދާނުގައި ހުރި ހަގީގަތް ނެރެ ދުލުން ބުނެލަނީއެވެ.

ނަމަވެސް، ދޮގުހެދުމަކީ ސިކުނޑިއަށް ބޮޑު މަސައްކަތެކެވެ:

• ހަގީގަތް ހިފެހެއްޓުން: ތެދު މައުލޫމާތު ދުލުން ބޭރުވިޔަނުދީ ހިފަހައްޓަންޖެހެއެވެ.

• ވާހަކަ އުފެއްދުން: ގަބޫލުކުރެވޭފަދަ ވާހަކައެއް އުފެއްދައި، އޭގެ ތަފްސީލުތައް ހަނދާނުގައި ބަހައްޓަންޖެހެއެވެ.

• ހަރަކާތްތައް ކޮންޓްރޯލްކުރުން: ދޮގުހަދާކަން ނޭންގުމަށްޓަކައި މޫނުމަތީގެ ބިޗޫރުތަކާއި، އަޑުގެ ރާގު ކޮންޓްރޯލްކުރަންޖެހެއެވެ.

މި ސަބަބަށްޓަކައި، ގިނައިން ދޮގުހަދާ މީހުންގެ ސިކުނޑި އަވަހަށް ވަރުބަލިވެ، ނަފްސާނީ ނުތަނަވަސްކަމާއި ކަންބޮޑުވުން (Anxiety) އިތުރުވެއެވެ.

ޚުލާސާ

ދޮގުހެދުމަކީ އިންސާނީ ނަފްސިއްޔާތާއި އިޖުތިމާއީ ބޭނުންތަކާ ގުޅިފައިވާ ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް، ދާއިމީ ސުލްހައާއި، ހިތްހަމަޖެހުމާއި، އަދި އިލާހީ ރުއްސެވިކަން ލިބެންއޮތީ ތެދުވެރިކަމުގެ މަގުންނެވެ. މީހުން ދޮގުހަދާ ހަގީގީ ސަބަބު ފަހުމްވުމަކީ، އަމިއްލަ ނަފްސު އިސްލާހުކޮށް ތެދުވެރިކަމުގެ މަގަށް ރުޖޫއަވުމަށް ލިބޭ ވަރަށް ބޮޑު ހިތްވަރެކެވެ.

މަސްދަރު: ޖެމިނީ